Cerpen Bahasa Madura: Tamonè sè Maghili Ḍârâ || Suhairi

Tamonè sè Maghili Ḍârâ || Carpan Suhairi*

“Sèngko’ bhâkal ngèkkè’a tamonèna tang ponakan. Ghu’-lagghu’, tang ponakan jâriyâ bhâkal tegghu,”oca’na bâ’na saellana pan-bârâmpan bâkto bhâji’ mèra arowa kalowar ḍâri tang kangkangan. È antarana tangès sè acerrèng, bâ’na alonca’ pèrak, pâḍâ bân kaḍâtengngan sèttong rato ḍâri sèttong karajhâ’ân. Bâ’na aèrsèt on-laon, ka kacèr, masemma’ ḍâ’ ka tamonè sè èbhuntu’ kalabân plastik.

“Sèngko’ ta’ bisa alarang bâ’na. Tang bhâdhân ghi’ cè’ gheddhurrâ. Pello ghi’ aghili dhâddhi sa bhâdhân. Sèngko’ ghi’ ta’ kellar jhâghâ ḍari katèḍungan, persis è aḍâ’na lamari sè aokèr ghâmbhârrâ nâghâ è bagiyân konco’na. Ḍâ’ ka kopèng kangan, ḍhukon sè marana’è arowa akabhâr jhâ’ tang ana’ lahir normal, ta’ cacat, bân lalakè’.

Ḍhukon sè marana’è arowa ta’ bisa nyegghâ bâ’na. Abâ’na ghun alèrèk bân cengngeng sè teppa’na ngabâs bâ’na ngèkkè’ tamonè, ta’ gu-ragu, ta’ bâjhi’, tor ta’ mèkkèr ḍukalè. Bâ’na paḍâ kalabân orèng sè nadḍhâ dhâghing sè cè’ nyamana. Bâ’na acora’ ta’ ngèḍing ḍâ’ ka amèssa bâuna ḍârâ sè mulbul è kamar arèya.

Ḍhâng-kaḍhâng, sèngko’ aromasa bhunga anḍi’ tarètan ènga’ bâ’na. Kalabân kayakinan sè samporna, bâ’na masemma’ ḍâ’ ka bhâji’. Ḍâ’ ka kopèng kanan, bâ’na to’-koto’ bân maca bâbâcan. Saellana jâriyâ, bâ’na maca bâbâcan ka kopèng kacèr. Bâ’na ta’ ngènthèngaghi baburughân ḍâri ghuru bân pangaseppo, lamon ana’ bhuru lahir kodhu èkennalaghi kalabân sè nyèpta alam tor saèssèna.

Ḍhukon arowa nyapo’anna bhâji kalabân beḍḍhing sè okoran sa mèter masaghi. Tangissa bhâji’ kasebbhut mabella langngè’ sè èsapo’è onḍem tebbel. Bhâdhânna ngetter jhâ’ nanḍhâ’aghi ḍâlem kabaḍâ’ân cellep. Bhâji’ arowa aberri’ kabhâr jhâ’ bhâdhânna paḍâ bân è bhuntu’ ès. Ḍhukonna pas nyapo’è bhâdhânna bhâji’ sè ghi’ mèra kalabân on-laon tor tè-ngatè.

Sakèng, bâ’na nyoro ka ḍhukonna kaanghuy mokkal beḍḍhing sè èpasang la para’ marèya. Bâ’na mèsem sakoni’. Mowana bâ’na ngabhâraghi bâḍâ rassa pegghel sè aghâmbhâr è ḍâlem atèna. Kabaḍâ’ân sajân petteng.

Tanangnga bâ’na sè kangan makalowar sarong thak-kothak cokelat ḍâri tas kaèn sè abârna celleng. Ḍhukona ta’ ngartè bân nyèmpen saèbu pètanya sambi nampanè bhârâng sè èjhuluwaghi bâ’na. Apa ta’ sala? Sarong arowa cè’ gheddhâ’na. È bâgiyân konco’ bân bâgiyân tengnga’anna sarong bâḍâ ḍârâna. Salaèna jâriyâ, bâḍâ bâgiyân sarong sè bheḍḍhâ karena lampatta konco’na saḍâ’, ra-kèra sakèlan. Sèngko’ bhuru saḍar jha’ sarong jâriyâ aropa’aghi sarongnga almarhum tang lakè. Tang lakè ta’ è kennèng kabhâreng saellana acarok kalabân Sarikah. Tak manglo, sarong sè èyanghuy tang lakè pas èlang. Ropana bâ’na sè naro sarong arowa.

“Arèya sarong dhâdhinan eppa’na bâ’na. Bâḍâ lampatta ḍârâ sè bhâkal akabhâr jhâ’ eppa’na bâ’na matè è patè’è orèng, Cong,” ca’na bâ’na sambi masemma’ ḍâ’ ka kopèngnga bhâji’. Bhâji’ arowa pas ḍiyem ta’ nangès. Bhâji’ arowa sapertèna terro èḍingnga sowarana bâ’na sè lebbi alos. Apa sakèng bhaji’ rowa ngartè jhâ’ bâ’na la abârisaghi rassa pegghel sè ta’ rè-marè? Ropana, bâ’na ghi’ paḍa bân lambâ’, ngoso’an, pegghellân, bân ta’ èkennèng la-salaè.

Sèngko’ ènga’ ḍâ’ ka oca’na bâ’na. Parasa’an pegghel ḍâ’ ka Sarikah kaḍhâng èlang, abhâreng kalabân ghâgghârrâ ḍâun sè è sapo angèn è bâkto mosèm nèmor. Kaḍhâng ḍâteng kalabân ngerjhât, tor ta’ locot è ḍâlem bhâkto sakejjhâ’.

È bâkto rop-sorop arè, sèngko’ aken-reken polè musabâb èlangnga nyabâna tang lakè. Pâḍâ bân onḍem sè nyabâbbâghi torona ojhân, matèna tang lakè arowa polana arebbhu’ tana sangkolan sè kennenganna ta’ jhâu ḍâri pèngghir tasè’. Taḍâ’ sè sala, ca’na tang lakè. Polana, dhunnyana bângatowa pastè toron ḍâ’ ka na’ potona.

“Prannngggg!” O-tao bâ’na maghâgghâr saḍâ’ sè la marè èghângsè, persis è pèngghir kacèrra bhâji’. Bhâji’ kasebbhut pas nangès polè. Abâ’na takerjhât. Mongkin, abâ’na aromasa bâḍâ bhâlâi sè bhâkal ḍâteng. Ḍâ’ iyâ kèya, ḍhukon sè teppa’na toju’ è pènggira lèncak arowa paḍâ takerjhât. Bâ’na paḍâna bân nyèyapaghi râng-bhârâng kaanghuy èntar aperrang. Arapa bâ’na ma’ ta’ nyèyapaghi ponakanna kangghuy dhâddhi ghuru, dhâddhi dokter, polisi, otabâ dhâddhi pilot. Paḍâ bân pangarepanna orèng seppo ḍâ’ ka ana’na.

“Sèngko’ ajhuwâlâ sabâ sè bâḍâ è buḍina roma,” ca’na bâ’na saellana ballung taon ḍâri sè ngèkkè’ tamonè.

“Bâ’na mènta salokkè’ sabâ ka sèngkok’ sè aropa’aghi dhâdhinan tang lakè. Bâ’na èghâbâyâ apa, Ka’?”  ca’na sèngko’ ḍâ’ ka bâ’na.

“Arèya è kaghâbâyâ biayâna ana’na bâ’na,” bâ’na makalowar alasan.

“Dhina, mun biayâna tang ana’, sèngko’ sè ngurussâ dhibi,” ca’na sèngko’.

“Ta’ rapa, arowa kan tang ponakan. Sèngko’ cè’ niserra ḍâ’ ka tang ponakan.”

Saellana sataon ajhuwâl sabâ, bâ’na ghi’ mènta polè salokkè’ aghi sè bâḍâ è ghin tèmor. Tang ḍârâ katon ngalkal. Sèngko’ ta’ terro kadhâddhiyan sè taon lambâ’ aulang polè. Bâ’na ajhuwâl sabâ ghun pos-ngaposè ngoca’ èghâbâyâ biayâna tang ana’. Bâ’na ta’ jhujhur. Tapè, bâ’na ta’ kakorangan akal. Bâ’na mènta sapasang sapè sono’ ka tang ana’ kalabân alasan èghâbâyâ biayâna tang ana’ asakola. Tang ana’ ongghu-ongghu parcajâ ḍâ’ ka majhâḍi’na. Tapè, bâ’na ta’ jhujhur la pan-bârâmpan kalè.

Molaè kadhâddhiyan kasebbhut, sèngko’ malaè ḍâ’ tang ana’ kaangghuy dhâddhi na’-kana’ sè bhâghus, atoro’ oca’ ḍâ’ ka orèng seppo, bân kodhu tè-ngatè ajhâlanè oḍi’. Polana , lamon tabhâlâccar ajhâlani oḍi’, orèng kasebbhut bisa labu ḍâ’ jhurâng sè ḍâlem.

Sèngko’ ta’ tao, apa tang ana’ rowa ngartè ḍâ’ ka pola tèngkana bâ’na sè ta’ jhujhur, otabâ lakar o-ma ta’tao. Sè jellas, tang ana’ rowa tetep ngormat bân ngabhâktè ḍâ’ ka bâ’na sè aropa’aghi majhâḍi’na dhibi’.

Jhâ’ sakèngnga tang roma bisa èyosong, sèngko’ bhâkal ngallèya ka kennengngan sè jhâu ḍâri romana bâ’na. Sèngko’ bhâkal mèlè oḍi’ kaḍuwâ kalabân tang ana’. Sèngko’ bhâkal abhârengngè tang ana’ mèghâ’ sèsèt se nongko’ è konco’na dhârâmiyan, alân-jhâlân è tengnga sabâ, bân nyarè cuko’ sèyongan è sellokan sè aèngnga cè’ bherningnga. Tapè, arèya ghun sèttong ngen-angen, sè paḍâ bân malappae mano’ ngabâng. Arèya aropa’aghi carana sèngko’ kaangghuy dhâddhi orèng sè senneng, kaangghuy mabhunga ana’ sè la abit èdhina eppa’na.

Teppa’ arè sè kapèng 6025, samarèna èdhina tang lakè, sèngko, ngonjhâng tatangghâ bân la-bhâlâ kaangghuy adhuwâ’aghi almarhum. Orèng Madhurâ ngoca’, arèya aropa’aghi saèbu arèna almarhum. Onjhângan bân tamoy la paḍâ ḍâteng tong-parsèttong. Baḍâ sè toju’ è tanèyan bân bâḍâ sè toju’ è ampèr sambi nyanḍâr ka gheḍḍhung. Tang ana’, sè la sajân dibâsa, ngambâ’ tamoy tor asalaman sambi mangenḍâ’ bhâdhânna. Bâ’na, mènangka bâkkèlla almarhum, paḍâ ngambâ’ tamoy, asalaman, pas ngatorè alongghu ḍâ’ ka tamoy sè la paḍâ ḍâteng. Apa polè, sèngko’ nangalè bâ’na nyèyom astana Kèyaè Sholeh, sè aropa’aghi sala sèttong ma’ kaè sè bâḍâ è kampong dinna’.

È bâktona acara para’ èmola’anna, sèngko’ nangalè’è Sarikah ḍateng ru-kabhuru. Sèngko’ lakar nyoro orèng kaangghuy ngonjhâng Sarikah bâri’. Sèngko’ terro maakora bâ’na kalabân Sarikah. Orèng towa rowa satèya la ta’ teggher ènga’ lambâ’, pèttobellâs taon sè tapongkor. Sarikah maso’ ka tanèyan ḍâri bun temor, persis lèbât èyaḍâ’na tang ana’ manjheng ngambâ’ tamoy. Pan-bârâmpan tèngka’ ḍâri tang ana’ manjheng, bâ’na paḍâ manjheng, mandheng kalabân pangabâs sè kosong. Bâ’na ta’ narèma ḍâ’ka niyatta Sarikah asalaman tor nyo’on sapora. Ropana, bâ’na la notop pangaporana Sarikah ḍâ’ ka apa sè perna nyakè’è bâ’na.

“Sèngko’ bhâkal nyarèta’aghiyâ arapa sèngko’ ma’ nyapo’è bâ’na sarong sè bânnya’ ḍârâna,” oca’na bâ’na dâ’ ka tang ana’.

La pan-bârâmpan kalè sèngko’ alarang bâ’na kaangghuy matombu rasa bâjhi’ è ḍâlem ḍâḍâna tang ana’. Pangarep sèngko, ana’ arowa sopajâ dhâddhi na’-kana’ sè bhâghus, atoro’ parèntana orèng towa bân ghuru, nerrosaghi asakola, pas dhâddhi ghuru, dhâddhi dokter, otabâ dhâddhi polisi. Bâ’na tamaso’ orèng sè atèngka kareppa dhibi. Bâ’na lako nyarè cara kaangghuy ngajhâk tang ana’ bisa males sakè’na orèng towana. Enje’. Sèngko’ ta’ setuju. Sèngko’ bhâkal nyètha’ tang ana’ dhâddhi ana’ sè solèh tor sè bhâghus.

“Apa bâ’na bisa arassa’aghi rassana sakè’ paḍâ bân sè èkarassa sakè’na eppa’na bâ’na sebelluna adhingghâl dhunnya?”

Sabbhân bâḍâ bâkto, bâ’na lako ngangka’aghi carètana sarong sè possa’ kalabân ḍârâ ḍâ’ ka tang ana’. Tapè, sèngko’ ta’ bhâkal aromasa lesso maènga’ tang ana’ kaangghuy ta’ noro’ cacana bâ’na. Ca’na bâ’na, otang nyabâ kodhu èbâles kalabân nyabâ.

“Bâ’na tao cara anghângsè saḍâ’ sopajâ tajhem bân agâlirâb?” Sala sèttong pètanyana bâ’na sè aropa’aghi dhu-ngaddhu.

Tang ana’ aowèng tello kalè. Abâ’na ngabâs saḍâ’ sè bâ’na ngèbâ. Mowana bâ’na ngamèra. Bibirra aghuli nanḍhâ’aghi rasa pegghel ka Sarikah ghi’ kènthel nèng è atèna bâ’na. Tanangna bâ’na aghuli on-laon è bâktona bâ’na ajhuluwâghi saḍâ’ arowa. Sabâtara bâ’na ghi’ arabât rasa pegghel. È lowar, kabâḍâ’ân abâk cellep. Langngè’ èsapo onḍem potè.

Bâ’na ongghu-ongghu tamaso’ orèng sè beḍḍhel, cengkal, ngoso’an. Bâ’na bânni ghun arampas pan-bârâmpan sabâ sè aropa’aghi dhâdhinan almarhum tang lakè, otabâ dhâdhinan sapè sono’ bur-lèburanna sèngko’, tape bâ’na para’ ngala’a tang ana’ ḍâri kaoḍi’anna sèngko’. Apa bâ’na bhâkal aromassa bhunga lamon bisa males rassa pegghellâ bâ’na ḍâ’ ka Sarikah? Saongghuna, sèngko’ lebbi senneng bâ’na arèya abâli polè ḍâ’ ka binèna pas ama-roma è ghin bârâ’. Sèngko’ la aromassa lesso ngadhebbhi bâ’na sè lako ro’-noro’ urusân tang kaluwargâ.

Ḍâ’ ka tang ana’, bâ’na lako acarèta èbâktona tang lakè atokar kalabân Sarikah. Bâ’na pas matao sarong sè jhâbhut kalabân ḍârâ. Bâ’na pas abâlâ polè ḍâ’ tang ana’ jhâ’ bhâdhânna tang ana’ pastè tegghu polana saat lahir, tamonèna èkèkke’.

“Sèngko’ ngèkkè’ tamonèna bâ’na èbâktona bâ’na lahir ka dhunnya,” ca’na bâ’na ḍâ’ ka tang ana’.

“Bhâdhânna bâ’na pastè tegghu, ta’ kèra bâḍâ ghâghâman sè mèddhi’. Bâ’na sè bhâkal males nyabâna eppa’na kalabân nyabâna Sarikah,” ca’na bâ’na ta’ bu-ambu. È bâkto arowa malem Jumas Manis, bâ’na ngoca’ ḍâ’ ka tang ana’ neng è ampèr aḍâ’. Sèngko’ sempat nyornè’ ḍâri canḍilâna kamar. Padahal, sèngko’ la narèma jhâ’ sakabbhina arèya la kasokanna sè Maha kobâsa.

“Sèngko’ bhâkal abâli pole dâ’ enna’, lagghuna para bu-sobbu,” ca’na bâ’na sabelluna bâ’na nyèngla ḍâri tang roma.

Ḍâri candilâ, sèngko’ ngolok tang ana’,

“Rassa pegghel ta’ usa èbâles kalabân rassa pegghel kèya,” ca’na sèngko’ ka tang ana’.  “Matè-odi’ arowa la urusanna pangèran,” ca’na sèngko’. Tang ana’ ghun aonggu’.

Samalem sèngko’ ta’ ngèddâ tèḍung. Sèngko’ kabâtèr tang ana’ atoro’ ḍâ’ baludrâgghâ atèna bâ’na.

Sèngko’ ta’ ngèḍḍhâ samalem. Sabelluna sobbu, bâ’na nokthok labângnga tang ana’. Sèngko sangajâ ma abit bâḍâ è tas sajâdâ, adhuwâ’aghi bâ’na bân tang ana’. Sèngko’ ta’ mampu kaangghuy lang-ngalangngè bâ’na, otabâ ta’ maghi tang ana’ sè lako èsosopè pèkkèranna bâ’na. Tang bhâdhân arassa panas-cellep. Sèngko’ ghun pasra è bâkto ngabâs bâ’na è konco’na tanèyan sambi nonton tang ana’, nojjhu jhâlân sè petteng calèmoddhân. Tanangnga bâ’na sè kangan negghu’ sènter, tanang kangan tang ana’ negghu’ ghâghâman otabâ saḍâ’.

È lowar, sowarana kowek od-saoddhân. È pèngghirrâ paghâr, bâ’na neng-enneng sakejjhâ’, acora’ bâḍâ sè è karagu. Lamon lorong sè petteng calèmoddhân arowa bisa naraghi bâ’na èntar ka romana Sarikah, samoghâ’â Sarikah taḍâ’ è romana tor abâli saellana rasa pegghel è atèna bâ’na locot ta’ akarè.

Ta’ abit sabelluna sobbu, tang ana’ nokthok kamar. Tanangnga negghu’ ghâghâman sè possa’ kalabân ḍârâ. Matana mèra. Sowarana gha’-peggha’. Bibir bân tanangnga ngetter.

“Kaulâ ampon mataḍâ’ nyabâna Paman. Asabâb, Paman ampon arampas pan-saponapan dhâdhinan. Tor Paman sè lako ngajhâri kaulâ matombu rasa pegghel è atè,” Tang ana’ sambi ngosap ghâghâman kalabân serbit.

 “Hah?”

“Paman ta’ pantes dhâddhi majhâḍi’na kaulâ. Abâ’na ampon arampas pan-saponapan dhâdhinan almarhum eppa’. Paman cè’ tama’na.”

Rassa pegghel sè è tamen è atèna tang ana’, abâli merrè ḍâ’ ka bhâdhânna bâ’na dhibi’, Ka’. Ca’na orèng Madhurâ, jhubâ’-beccè’ pastè abâli ka abâ’na dhibi’.

 

*Suhairi lahir di Sumenep Madura. Ia menulis beberapa jenis tulisan di antaranya adalah novel, cerpen, puisi, pantun, opini, resensi buku, karya ilmiyah, dan naskah berita. Naskahnya yang berjudul Kalong Talangkè’anna Ḍaun Sabbrâng (Kalung Tangkai Daun Singkong) terpilih dalam Seleksi Penulisan Buku Cerita Anak Dwibahasa Provinsi Jawa Timur (2024), Anak Ayam Siti terpilih dalam Seleksi Penulisan Buku Cerita Anak Dwibahasa Provinsi Gorontalo (2024), dan Ènteran ḍâri Ḍaḍar (Kincir Angin ḍari Daun Kering) terpilih dalam Seleksi Penulis Naskah Cerita Anak Berbahasa Daerah Provinsi Jawa Timur (2025). Selain menjadi Dosen Universitas Islam Negeri (UIN) Madura, ia menjadi Tutor Universitas Terbuka dan menjadi Asesor Badan Akreditasi Nasional Pendidikan Anak Usia Dini, Pendidikan Dasar, dan Pendidikan Menengah (BAN PDM) Provinsi Jawa Timur.